Idiome

Puter Surmiran Sursilvan Sutsilvan Vallader

Preambel

Nus ans muantain sin in punct critic da l'istorgia da la terra, nua ch'il carstgaun sto eleger la via en l'avegnir. Perquai ch'il mund è collià adina pli stretg e daventa ecologicamain adina pli fragil, porscha il futur a medem temp gronds privels e grondas schanzas. Sche nus vulain vegnir vinavant, stuain nus renconuscher, che nus furmain malgrà la grondiusa multifariadad da las culturas e las furmas da viver ina suletta famiglia umana, ina cuminanza globala cun in destin communabel. Nus stuain tegnair ensemen per stgaffir ina societad mundiala persistenta che sa basa al respect envers la natira, ils dretgs umans generals, la giustia economica e la cultura da la pasch. Per arrivar a questa finamira èsi indispensabel ch'ils pievels da questa terra surpiglianr responsabldad in per l'auter, per ina pli gronda cuminanza da tutta vita e per las generaziuns vegnentas.

La terra, nossa patria

L'umanitad è ina part d'in univers che sa sviluppa d'in cuntin. Nossa patria «terra» porscha spazi da viver per ina cuminanza da creatiras singulara e multifara. D'ina vart pericliteschan e provocheschan las forzas da la natira a moda intscherta noss viver, a medem temp ans porscha la terra las premissas essenzialas per il svilup da la vita. Las forzas da reconvalescenza da la cuminanza da tutta vita e la bainstanza da l'umanitad dependan dal fatg, sche nus essan buns da mantegnair ina sauna biosfera cun tut ses sistems ecologics, la ritgezza da las spezias da fauna e flora, terrens fritgaivels, auas ed aria schubra. L'ambient global cun sias resursas restrenschidas è dependent dal quità da tut ils pievels. Igl è nossa sontga obligaziun da proteger la vitalitad, multifariadad e bellezza da la terra.

La situaziun globala

Ils musters predominants da producziun e consum chaschunan la devastaziun da l'ambient, l'explotaziun da las resursas ed ina muria massiva da las spezias. Els fan ir a la malura nossa cuminanza. Ils retgavs dal svilup economic na vegnan betg repartids gistamain ed il foss tranter ritg e pover vegn adina pli grond. Malgiustia, povradad, ignoranza e conflicts violents èn derasads lunsch enturn e chaschunan grondas suffrientschas. In immens creschament da la populaziun senza cunfins ha surchargià ils sistems ecologics e socials. La basa fundamentala d'ina segirtad globala è smanatschada. Quai èn svilups privlus, ma els n'èn betg inevitabels.

Las provocaziuns

Nus avain la letga: u che nus furmain in partenadi global per avair quità in per l'auter e per la terra, u che nus sezs ristgain dad ir a la malura ensemen cun tutta varietad da la vita. Igl è necessari da midar fundamentalmain noss pensar, nossas valurs, instituziuns e la moda da viver. Nus stuain esser conscients: sche noss basegns fundamentals èn cuntentads, alura munta l'esser uman en emprima lingia «esser dapli» e betg «avair dapli». Nus disponin da la savida e da la tecnica per proveder tuts e da reducir intervenziuns donnegiantas per l'ambient. La furmaziun d'ina societad civila mundiala stgaffescha novas pussaivladads per construir in nov urden mundial democratic ed uman. Nossas provocaziuns ecologicas, socialas e spiritualas èn entretschadas fermamain e be ensemen pudain nus sviluppar soluziuns cumplessivas.

Responsabladad mundiala

Per ademplir quests giavischs stuain nus ans decider da viver en responsabladad mundiala e d'ans identifitgar cun l'entira cuminanza mundiala en medema moda sco cun nossas cuminanzas al lieu. Nus essan il medem mument vischinas e vischins da diversas naziuns e d'in sulet mund che cumprenda chaussas localas e globalas. Mintg'uman è responsabel per ina bainstanza actuala e futura da la famiglia umana e per la vita sin terra. Il spiert da solidaritad umana e la chapientscha per tutta vita vegn rinforzada, sche nus vivain en respect davant il misteri da l'esser, en engraziaivladad per il regal da la vita ed en modestadad a reguard il plaz da l'uman en la natira. Per il fundament etic da la cuminanza mundiala vegninta duvrain nus urgentamain ina visiun communabla da las valurs fundamentalas. Perquai formulain nus en cumplaina speranza ils suandonts princips per in stil da viver persistent. I sa tracta da directivas per il cumportament da mintgin, d'organisaziuns, d'interpresas, da regenzas e d'instituziuns surnaziunalas.

Princips

I. Respect da la vita e quità per la cuminanza da la vita

    <blockquote>
      <p><span class="text">1.  Avair respect da la terra e da la vita en tut
            sia multifariadad.<br>
        a)  Renconuscher che tuts èn dependents in da l'auter, e che
            mintga furma da vita ha ina valur interna, independentamain da si'utilisaziun
            per ils carstgauns. <br>
    b) Renconuscher la dignitad propria da mintga carstgaun e vesair en mintga
    carstgaun ses potenzial intellectual, artistic, etic e spiritual. <br>
    2.  Tgirar la cuminanza da la vita en chapientscha, consentiment e charezza.<br>
    a) Acceptar ch'il dretg da posseder, da direger e d'utilisar las resursas natiralas
    implitgescha l'obligaziun d'evitar donns da l'ambient e da proteger ils dretgs
    da l'umanitad. <br>

    b) Affirmar che l'augment da libertad, conuschientscha e pussanza implitgescha
    la responsabladad da promover il bainstar cuminaivel. <br>
    3.  Stgaffir societads democraticas, gistas, participativas, durablas e paschaivlas. <br>
    a) Sa segirar che las communitads sin tut ils nivels garanteschan ils dretgs
    umans e las libertads fundamentalas e dattan a mintgin la schanza da sviluppar
    cumplainamain ses talent. <br>
    b) Promover la giustia sociala ed economica che permetta a tuts in standard
    da vita franc e dign, senza violar ils cunfins ecologics. <br>
    4. Conservar la varietad e bellezza da la terra per la generaziun preschenta
    e futura.<br>
    a)  Renconuscher che la libertad d'acziun da mintga generaziun è determinada
    dals basegns da las generaziuns futuras. <br>

    b) Dar vinavant a las generaziuns futuras las valurs, tradiziuns ed instituziuns
    ch'èn capablas da mantegnair a lung temp la prosperitad da la terra
    e da la carstgaunadad. <br>
    Per pudair realisar questas quatter incumbensas, èsi necessari d'ademplir
    ils suandants princips:<br>
              </span></p>
    </blockquote>        
    <p class="text"><strong>II. Integritad ecologica</strong></p>
    <blockquote>
      <p class="text">5. Proteger
        e restabilir la varietad dal sistem ecologic da la terra, en particular
  la diversitad biologica ed ils process natirals, che segireschan il mantegniment
  da la vita. <br>

a) Acceptar sin tuts nivels plans e reglaments per in svilup durabel ch'integrescha
la conservaziun e restauraziun da l'ambient.<br>
b) Stgaffir e mantegnair reservats natirals e reservats da la biosfera, inclus
areals selvadis e da zonas marinas, per proteger la diversitad biologica e
preservar nossa ierta natirala. <br>
c)  Promover la regeneraziun da las spezias e dals sistems ecologics periclitads. <br>
d) Controllar ed eliminar ils organissems genetics manipulads, sche quels fan
donn a spezias indigenas u a l'ambient ed impedir l'introducziun da tals organissems
donnegiants. <br>
e) Utilisar las resursas regenerablas sco aua, terren, guaud e creatiras marinas,
uschia che l'utilisaziun respecta ils ciclus da regeneraziun, protegia e stabilisescha
ils sistems ecologics. <br>
f) Promover ed utilisar resursas na renovablas sco minerals e combustibels
fossils, uschia ch'els vegnan duvrads a moda minimala ed impedeschan grevs
donns da l'ambient. <br>

6.  Evitar donns avant ch'els succedan, è la meglra politica da protecziun
da l'ambient. Per cas da mancanza da savida, vali d'agir tenor il princip
da prevenziun. <br>
a) Vegnir activs per impedir la pussaivladad da donnegiar irreversiblamain
u grevamain l'ambient, er sche las infurmaziuns scientificas mancan u èn
provisorias.<br>
b) Assegnar la chargia da cumprova a quels che pretendan ch'ina tscherta
activitad na provocheschia betg donns significants. Ils chaschunaders da
donns da l'ambient èn
da far responsabels per lur agir. <br>
c) Assicurar che las consequenzas cumulativas, a lunga vista, indirectas e
da grond spazi, chaschunadas da l'uman, ponderadas a fund en il process decisiv. <br>
d) Impedir mintga furma da polluziun da l'ambient e scumandar l'accumulaziun
da substanzas radioactivas, tissientadas u d'autras materias nuschaivlas. <br>

e)  Evitar tutta activitad militara che fa donn a l'ambient.<br>
7. Adattar la producziun, il consum e la reproducziun, uschia ch'els garanteschan
las forzas da renovaziun da la terra, dals dretgs umans e da la bainstanza
generala. <br>
a)  Reducirtgar il consum, reutilisar e reciclar il material duvrà per
il process da producziun, preferir sistems da returnar e segirar ch'ils ruments
restants da sistems ecologics vegnan recepids<br>
b) Spargnar effizientamain energias e sa basar pli e pli sin resursas d'energia
regenerablas, sco sulegl e vent. <br>
c) Promover il svilup, l'utilisaziun ed ina gista propagaziun globala da tecnicas
che protegian l'ambient. <br>

d) Integrar cumplettamain ils custs ecologics e socials da rauba e prestaziuns
da servetsch en il pretsch da vendita. Pussibilitar tras quai als consuments,
d'enconuscher ils products cun il standard ecologic e social il pli aut. <br>
e) Segirar l'access universal ad in'assistenza medicinala che promova ina procreaziun
responsabla. <br>
f) Prattitgar in stil da vita ch'accentuescha la qualitad da viver ed ina
suffizienza materiala en in mund restrenschì. <br>
8. Promover il studi da la durabladad ed il barat avert da las enconuschientschas
acquistadas e lur applicabladad mundiala. <br>
a) Sustegnair la collavuraziun internaziunala economica e la tecnica per in
svilup persistent e resguardar ils basegns en spezial dals pajais en svilup.<br>
b) Renconuscher e mantegnair la conuschientscha tradiziunala e la savida spirituala
da tuttas culturas ch'attribueschan, renconuschan e conservan ina protecziun
da l'ambient e la bainstanza umana. <br>

c) Segirar che tuttas infurmaziuns geneticas e tutta infurmaziuns essenzialas
ed impurtantas per la sanadad umana e per l'ambient, restian accessiblas publicamain.</p>
    </blockquote>        
    <p class="text"><strong>III. Giustia sociala ed economica</strong></p>
    <blockquote>
      <p class="text">9.
        Eliminar la povradad sco imperativ etic, social ed ecologic<br>
a) Garantir a tuts umans il dretg ad aua, aria schubra, a nutriment avunda,
terrens na tissientads, ad in suttetg ed ad installaziuns sanitaras e garantir
las resursas naziunalas ed internaziunalas basegnaivlas. <br>
b) Pussibilitar a tuts umans l'access a scolaziun ed a las resursas utilas
per garantir in standard da vita persistent. Segirar raits da sustegn socialas
per umans che n'èn betg abels da surviver sulets.<br>

c) Assister ils umans sclaus, proteger ils vulnerabels, servir a quels che
pateschan e pussibilitar ad els da sviluppar lur abilitads e da cuntanscher
lur finamiras. <br>
10. Segirar che activitads economicas ed instituziuns sin tuts plauns promovan
in svilup gist e durabel. <br>
a)  Promover ina repartiziun da la ritgezza entaifer e tranter las naziuns. <br>
b) Augmentar las resursas intellectualas, finanzialas, tecnicas e socialas
dals pajais en svilup e deliberar els da lur chargia da daivets. <br>
c) Segirar che l'entir commerzi promova in diever persistent da las resursas,
ina protecziun da l'ambient e cundiziuns da lavur progressivas.<br>
d) Pretender d'interpresas multinaziunalas e d'organisaziuns da finanzas internaziunalas
d'agir transparentamain a favur da la bainstanza e a medem temp las far responsablas
per las consequenzas da lur agir. <br>

11. Approvar in'egualitad da las schlattainas sco premissa per in svilup persistent
e garantir l'access universal a scolaziun, sanitad publica e pussaivladads
economicas.<br>
a) Garantir ils dretgs umans per dunnas e mattas e far fin a mintga furma da
violenza envers ellas. <br>
b) Promover la participaziun activa da las dunnas en tut ils secturs da la
vita economica, politica, sociala e culturala sco partenarias egualas che prendan
decisiuns da cader e direcziun.<br>
c) Rinforzar las famiglias, garantir ina segirtad ed in svilup egual da tut
ils commembers da la famiglia.<br>
12. Francar il dretg – senza excepziun – per in ambient natiral
e social che sustegna la dignitad umana, la sanadad corporala ed il bainstar
spiritual. Attenziun speziala meritan ils dretgs per ils pievels indigens
e las minoritads. <br>

a) Eliminar mintga discriminaziun da tuttas furmas, saja quai da la colur da
la pel, da schlatteina, da l'orientaziun sexuala, da religiun, dal linguatg,
da l'origen naziunal, etnic u social. <br>
b) Affirmar ils dretgs dals pievels indigens d'atgna spiritualitad, enconuschientschas,
terras e resursas e segirar qua tras ina vita persistenta. <br>
c) Respectar e gidar ils giuvenils en nossa societad per ch'els sajan capabels
da surpigliar lur rolla essenziala da stgaffir ina societad durabla.<br>
d)  Proteger e restaurar lieus d'impurtanza culturala e spirituala. </p>
    </blockquote>        
    <p class="text"><strong>IV. Democrazia, nunviolenza e pasch13. Rinforzar
        sin tuts plauns las instituziuns democraticas, procurar per transparenza
        ed obligaziun
      da responsabladad tar l'execuziun da pussanza, inclus la condecisiun
    e l'attenziun giuridica. </strong></p>
    <blockquote>

      <p class="text">a) Proteger il dretg da mintg'uman
        da retschaiver a temp infurmaziuns cleras davart l'ambient e da tut
        ils plans ed activitads da svilup che pon tangar
u esser d'interess per el. <br>
b) Sustegnair la societad civila sin plaun local, regiunal e global e promover
la participaziun significativa da tut ils individis e da las instituziuns interessadas
als process da decisiun. <br>
c) Proteger la libertad d'opiniun, da la reuniun pacifica, d'associaziuns e
da defender opiniuns divergentas.<br>
d) Instituir l'access effizient ed effectiv a las proceduras administrativas
e giudizialas independentas, per supprimer donns da l'ambient smanatschants
u reals e da far bun ils donns chaschunads.<br>
e)  Eliminar tutta corrupziun en instituziuns publicas e privatas. <br>
d) Rinforzar communitads localas e pussibilitar ad ellas da proteger lur ambient
ed assegnar ad ellas tutta responsabladad per la protecziun da l'ambient sin
ils plauns administrativs, sin ils quals ellas vegnan recepidas en la moda
la pli effizienta. <br>

  <br>
  14. Integrar en la scolaziun formala la savida, las valurs e las abilitads
ch'èn basegnaivlas per ina moda da viver persistenta. <br>
a) Metter a disposiziun a tuts, en spezial als uffants e giuvenils, pussaivladads
da scolaziun che permettan ad els ina collavuraziun per in svilup durabel. <br>
b) Promover en la scolaziun la cooperaziun cun l'art e la cultura, sco er cun
la scienza umana, sociala e natirala per in svilup persistent.<br>
c) Rinforzar la funcziun dals meds da massa, svegliar la schientscha per las
provocaziuns ecologicas e socialas che dal futur. <br>
d) Renconuscher l'impurtanza da l'educaziun morala e spirituala per ina moda
da viver efficazia. <br>

  <br>
15. Tractar tuttas creatiras cun resguard e respect.<br>
a) Proteger animals che vegnan tegnids da carstgauns, da crudaivladads e suffrientschas. <br>
b) Proteger ils animals selvadis da tecnicas da la chatscha e da la pestga
e da traplas che chaschunan suffrientschas extremas, prolungadas ed evitablas. <br>
c)  Impedir mazzaments da spezias na giavischadas. <br>
16. Promover ina cultura da toleranza, nunviolenza e pasch. <br>

a) Encuraschar e sustegnair la chapientscha vicendaivla, la solidaritad e la
cooperaziun tranter tut ils pievels e tranter las naziuns. <br>
b) Realisar strategias per evitar ils conflicts violents e trair a niz vias
collectivas per surperar problems, per prender a maun e schliar auters conflicts
ecologics.<br>
c) Discharmar sistems da segirtad naziunals sin in nivel da defensiun nunsmanatschant
e promover la midada d'indrizs militars per scopos paschaivels, inclus la restauraziun
ecologica. <br>
d) Eliminar cumplettamain tuttas armas nuclearas, biologicas e chemicas sco
er autras armas da destrucziun en massa.<br>
e) Segirar che l'explotaziun orbitala e spaziala saja utilisada sulettamain
a favur da la protecziun da l'ambient e da la pasch. <br>
f)  Renconuscher che la pasch è la totalitad da quai che vegn creà cun
agid da las relaziuns armonicas cun sasez, cun autras persunas, cun autras
culturas e creatiras e cun la terra. <br>

      </p>
    </blockquote>        
    <p class="text"><strong>La via che stat avant nus</strong></p>
    <blockquote>
      <p class="text">Sco anc mai
        en l'istoria da l'umanitad pretenda noss destin communabel da ristgar
  ina nova entschatta. Ils princips fundamentals da la Charta da la terra empermettan
  la renovaziun basegnaivla. Per savair ademplir questa empermischun stuain
  nus acceptar e promover l'emprim las valurs e las finamiras da la Charta. <br>
  Quai pretenda ina midada da nossa schientscha e da noss cors. I va per
  encleger da nov l'interdependenza globala e la responsabladad universala.
  Nus stuain
sviluppar e duvrar en moda impegnativa la visiun d'ina moda da viver sustegnida
sin nivel local, regiunal, naziunal e global. Nossa diversitad culturala è in'ierta
preziusa e las diversas culturas vegnan a chattar vias specificas e diversas
per realisar questa visiun. Nus stuain profundar e schlargiar il dialog global,
dal qual la Charta da la terra è sa resultada; perquai che nus savain
emprender bler l'in da l'auter sin nossa via a la tschertga communabla da
la verdad e la savida. <br>

La vita cuntegna savens cuntradicziuns tranter valurs impurtantas. Quai pò chaschunar
decisiuns difficilas. Ma nus stuain chattar vias per reconciliar la multifariadad
cun l'unitad, la libertad cun la bainstanza generala ed ils giavischs a curta
vista cun las finamiras a lunga vista. Mintga singul, mintga famiglia, organisaziun
u cuminanza ha da giugar ina rolla impurtanta. L'art e la cultura, las scienzas,
las religiuns, las instituziuns da furmaziun, las medias, l'economia, las organisaziuns
betg guvernamentalas e las regenzas èn appellads das ir ina via creativa
en quest process. In partenadi da las regenzas, da la societad civila e da
l'economia è indispensabel per manar e furmar noss destin a moda effizienta.</p>
    </blockquote>        <p class="text">Per pudair stgaffir ina communitad globala ston las naziuns da tut
      il mund renovar lur attaschadadad cun l'ONU, ademplir lur obligaziuns
      a basa da las cunvegnas internaziunalas existentas ed acceptar la realisaziun
      da la Charta da la terra sco instrument internaziunal, giuridicamain
      liant en favur da l'ambient ed il svilup. <br>

Laschai ans furmar noss temp uschia, ch'ins sa regorda dad el
sco in temp, nua ch'è naschì danovamain il respect da la vita,

sco in temp, nua ch'in svilup persistent è vegnì creà ord persvasiun,
sco in temp, nua che giustia e pasch han survegnì novs impuls,
sco in temp, nua che la vita ha pudì sa legrar danovamain.